#3 Aflevering 3 – Technologie als Katalysator voor Onderwijs en Samenleving
Waar het over gaat
In deze aflevering staat de razendsnelle ontwikkeling van technologie centraal en de manier waarop dit ons denken, leren en samenleven beïnvloedt. We maken een reis door de tijd, beginnend bij de Koude Oorlog, een periode waarin technologische innovatie werd aangewakkerd door rivaliteit en geopolitieke spanning. Van de wedloop naar de maan en de historische Apollo 11-missie tot de impact van de wet van Moore, die de basis legde voor de miniaturisatie en kracht van moderne technologie.
We verkennen hoe deze vooruitgang ons bracht naar nieuwe hoogten, zoals de overwinning van de supercomputer Deep Blue op Garry Kasparov en de baanbrekende prestaties van AlphaGo. Maar de technologische reis stopt niet bij het verslaan van grootmeesters in spellen. In deze aflevering bespreken we naar een van de meest complexe uitdagingen die technologie heeft helpen oplossen: het ontrafelen van eiwitstructuren door AlphaFold, een mijlpaal die de toekomst van wetenschap en geneeskunde transformeert.
Wat betekent deze explosieve vooruitgang voor ons onderwijs en de opvoeding van onze kinderen? Hoe leren we jongeren omgaan met een wereld waarin technologie alles doordringt? En hoe bewaken we de balans tussen technologische mogelijkheden en de menselijke waarden die we willen behouden? Dat, en meer, staat centraal in deze aflevering.
“Het is onze taak om een pedagogisch kompas te ontwikkelen dat ons richting geeft in deze nieuwe wereld waarin technologie niet het doel is, maar een middel.”
Jan Jaap Hubeek
Waar de vorige aflevering eeuwen besloeg, zoomt deze aflevering in op de afgelopen decennia, waarin technologie zich exponentieel ontwikkelde. Jan Jaap vertelt over de wet van Moore en over de Koude Oorlog als versneller: Spoetnik, Laika, Joeri Gagarin, de belofte van Kennedy en de maanlanding, en de wapenwedloop waaruit later onder meer gps voortkwam. Het verhaal van Stanislav Petrov, die in 1983 een vals raketalarm niet doorgaf, laat zien hoe belangrijk het menselijk oordeel blijft naast systemen die als onfeilbaar gelden.
Daarna volgen drie markante momenten in de ontwikkeling van rekenkracht: Deep Blue die in 1997 van Garri Kasparov won met brute rekenkracht, AlphaGo die in 2016 Lee Sedol versloeg met de beroemde zet 37, en AlphaFold dat het probleem van eiwitvouwing vrijwel oploste. Tot slot gaat het over individu en collectief: van de reformatie en de verlichting tot Klaus Schwab, Ray Kurzweil en Yuval Noah Harari, en Micha de Winter met zijn pleidooi voor samenlevingspedagogiek en collective agency. De vraag is niet alleen wat mogelijk is, maar wat wenselijk is.
“It was as intelligent as their alarm clock. But it was very fast.”
Garri Kasparov over Deep Blue (fragment)
Transcript
Het hele gesprek
Ongeveer 38 minuten · automatisch uitgeschreven en licht bewerkt
Lees het hele gesprek
Jan Jaap
Welkom bij de NIVOZ podcast over de snelle technologische ontwikkelingen binnen het onderwijs. Mijn naam is Jan Jaap Hubeek en ik neem je in deze en de volgende afleveringen mee door een heel klein stukje ontstaansgeschiedenis van AI. De ontwikkelingen van technologie gaan snel. De snelle technologische ontwikkelingen brengen ons veel. Versnellen ons denken, versnellen onze communicatie en maken veel mogelijk. Deze versnelling doet echter ook een pedagogisch appèl. Ze dwingt vragen af aan de samenleving en specifiek aan ons onderwijs. Hoe geven wij technologie een plek in onze opvoeding en ons onderwijs? Technologie is niet meer weg te denken in de maatschappij. Dus we moeten ermee leren omgaan. We moeten het leren gebruiken. Maar de technologie kan ons als kind, als puber, als volwassenen ook op een bepaalde manier overnemen. In de media spreekt men wel van verslavende of verleidende algoritme. Wat moet er daar nou mee? Wat moet er er zelf mee en wat leren wij onze kinderen?
Leren wij ze ermee omgaan of moeten we onze kinderen ertegen beschermen? In de vorige aflevering maakten we een reis door de geschiedenis van kunstmatige intelligentie, van de mythische verhalen van Prometheus tot de technologische mijlpalen van vandaag. We verkenden de fundamentele vragen die AI stelt aan ons denken, onze opvoeding en onze samenleving. We onderzochten de visie van Alan Turing, die zich afvroeg of een machine ooit menselijke intelligentie zou kunnen evenaren, en we stonden stil bij de 17e eeuwse ideeën van Thomas Hobbes en René Descartes. die ons brein en bewustzijn als mechanische systemen benaderde. Daarnaast reflecteerden we op waarschuwingen van Martin Heidegger en Cornelis Verhoeven, die wezen op de risico’s van technologische vooruitgang, zoals vervreemding en het verlies van verwondering. In deze aflevering bouwen we voort op deze inzichten, maar richten we ons op de explosieve versnelling van technologische ontwikkeling in de afgelopen decennia. Waar de vorige aflevering eeuwen bestreek, zoomen we nu in in de afgelopen decennia, waarin technologie exponentieel veranderde.
Het tempo waarin innovaties ons leven zijn gaan transformeren is ongekend. Van de opkomst van generatieve AI tot de impact op ons onderwijs en het dagelijks leven. We onderzoeken hoe we ons als samenleving en als individu blijven verhouden tot een wereld waarin technologie alles doordringt. Een cruciaal keerpunt vond plaats tijdens de AI-conferentie van 1956, waarin kunstmatige intelligentie officieel werd gelanceerd als een vakgebied. Deze conferentie gaf een impuls aan technologische innovatie en al snel werden computers niet alleen sneller maar ook kleiner en efficiënter De Koude Oorlog fungeerde als een katalysator voor deze ontwikkeling De wapenwedloop tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie dwong beide landen om grenzen te verleggen Niet alleen op militair gebied maar ook in de computertechnologie In deze context ontstond de wet van Moore die de technologische vooruitgang in kaart bracht en richting gaf De wet van Moore, geformuleerd door Gordon Moore, een van de oprichters van Intel Voorspelde dat het aantal transistors op een computerchip elke twee jaar zou verdubbelen Dit betekende niet alleen meer rekenkracht, maar ook dat computers kleiner en goedkoper werden Deze eenvoudige observatie werd een ongeschreven wet die decennia lang de technologische industrie leidde Wat begon als een theoretische voorspelling werd werkelijkheid De enorme computers die in de jaren zestig een hele kamer vulden, pasten enkele decennia later in de palm van je hand.
Met een kracht die toen onvoorstelbaar leek. De impact van de wet van Moore ging verder dan alleen computerchips. Het dreef innovatie in tal van sectoren. Van de opkomst van smartphones tot kunstmatige intelligentie in de ruimtevaart. Tegelijkertijd bracht deze onstuitbare groei uitdagingen met zich mee. zoals hitteontwikkeling, complexe productieprocessen en de fysieke limieten van materialen. Hoewel de wet van Moore inmiddels begint af te zwakken, blijft zijn nalatenschap voelbaar in hoe we naar technologie kijken, als een steeds snellere kracht die ons leven vormgeeft en ons begrip van mogelijkheden opnieuw definieert. De technologische versnelling kreeg in een nasleep van de AI-conferentie en de Koude Oorlog een extra impuls. De wapenwedloop zorgde niet alleen voor nieuwe technologieën op het slagveld, maar ook voor innovaties die later een bredere maatschappelijke toepassing vonden, zoals satellietcommunicatie en geavanceerde computersystemen. Deze periode markeerde het begin van een steeds hechtere verwevenheid tussen technologie en ons dagelijks leven.
In deze aflevering onderzoeken we hoe de geest van die tijd, de competitie, de innovatie, maar ook de risico’s, doorwerkt in de huidige technologische revoluties zoals generatieve AI. Hoe veranderen deze ontwikkelingen onze manier van denken, leren en leven? En belangrijker nog, hoe zorgen we ervoor dat technologie niet alleen sneller, maar ook wijzer wordt ingezet? Luister mee terwijl we deze vragen verder ontrafelen. De Koude Oorlog, die grofweg liep van het einde van de Tweede Wereldoorlog tot de val van de Berlijnse muur in 1989, was geen traditionele oorlog met tanks en frontlinies, maar meer een ideologische strijd tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Kapitalisme versus communisme. Democratie versus dictatuur. Deze spanning was voelbaar in bijna elk aspect van het leven. In de politiek, sport, economie. Maar misschien was hij nog wel het meest fascinerend in de technologische ontwikkelingen. Het was een tijdperk waarin de angst voor een nucleaire oorlog de wereld in zijn greep hield.
Maar waarin ook ongekende innovaties werden voorgestuurd door de rivaliteit tussen deze twee grootmachten. Een van de meest zichtbare en baanbrekende aspecten van deze technologische strijd was de ruimtevaart. De Sovjet-Unie zette in 1957 de toon met de lancering van de Sputnik-satelliet. Het eerste door mens gemaakte object dat in een baan om de aarde kwam. Slechts een maand later lieten de Sovjets opnieuw de wereld versteld staan door Laika, een straathond, de ruimte in te sturen aan boord van de Sputnik 2. Hoewel Laika deze reis niet overleefde, markeerde dit wel een mijlpaal in het onderzoek naar bemande ruimtevluchten. Deze pioniersgeest culmineerde in 1961 toen de Sovjets Yuri Gagarin de eerste mens de ruimte instuurde. Gagarin’s succesvolle missie was een triomf voor de Sovjet-ruimtevaart en een nieuwe wake-up call voor de Verenigde Staten. In reactie daarop deed president John F. Kennedy in 1961 een gedurfde belofte.
Fragment
I wish to say, my fellow citizens, that we shall send to the moon, 240,000 miles away from the control station in Houston, a giant rocket, more than 300 feet tall, the length of this football field, made of new metal alloys, some of which have not yet been invented, capable of standing heat and stresses several times more than have ever been experienced. fitted together with a precision better than the finest watch, carrying all the equipment needed for propulsion, guidance, control, communications, food, and survival, on an untried mission to an unknown celestial body, and then return it safely to Earth, re-entering the atmosphere at speeds of over 25,000 miles per hour,…zangt het hoogte met de temperatuur van de zon, bijna zo hard als het hier vandaag is…en doe alles, en doe alles en doe het goed, en doe het eerst…voor deze dictatuur is uit, dan moeten we blijven zijn.
Jan Jaap
Voor het einde van het decennium zou een Amerikaan voet zetten op de maan en veilig terugkeren naar de aarde. Deze belofte gaf een ongekende impuls aan innovatie en samenwerking…resulterend in de succesvolle Apollo 11-missie in 1969. Met de legendarische woorden van Neil Armstrong…leek de Verenigde Staten de leiding in de ruimtewedloop te nemen. Maar deze inspanningen deden meer dan alleen nationale trots vergroten. Ze versnelden ook tal van technologische ontwikkelingen…die verder reikten dan ruimtevaart. Een klein stapje voor de mens, maar een grote stap voor de mensheid. Een symbolische zin in meerdere betekenissen. De ruimtewedloop droeg bij aan een reeks innovaties die de wereld voorgoed veranderen. Geavanceerde materialen zoals hittebestendige legeringen en lichte composieten werden ontwikkeld voor ruimtevoertuigen en vonden later hun weg naar consumententechnologie zoals auto’s en vliegtuigen. Satelliettechnologie, oorspronkelijk ontwikkeld voor spionage en communicatie tijdens de Koude Oorlog, legde de basis voor GPS. Waar GPS aanvankelijk bedoeld was voor militaire navigatie, gebruiken we tegenwoordig in ons leven van autoroutes berekenen en wandelen in onbekende steden, tot locatiebepaling op onze smartphones, die we letterlijk in onze broekzak dragen.
Ook op het gebied van computertechnologie waren de implicaties enorm. De noodzaken om geavanceerde systemen te ontwikkelen voor raketten en ruimtevaartuigen, versnelde de ontwikkeling van elektronica. een belangrijke stap in de richting van personal computers. Daarnaast stimuleerde de ruimtevaart wetenschappelijk onderzoek in uiteenlopende disciplines. Van meteorologie en aardobservatie tot biologie en geneeskunde. Experimenten aan boord van ruimtemissies hielpen ons beter te begrijpen hoe het menselijk lichaam reageert op extreme omstandigheden, wat uiteindelijk leidde tot verbeteringen in medische technologie. De ruimtevaartwedloop tijdens de Koude Oorlog was meer dan een technologische strijd. Het was een inspirerend voorbeeld van wat menselijk streven en samenleving kunnen bereiken. Zelfs te midden van geopolitieke spanningen. En hoewel deze rivaliteit vaak werd aangewakkerd door angst en competitie, liet het ons ook zien hoe technologie grenzen kan verleggen en onverwachte mogelijkheden kan ontsluiten. Naast de ruimtevaart speelde de wapenwedloop een centrale rol in de technologische rivaliteit tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie.
Beide landen streden om militaire dominantie. waarbij steeds krachtigere kernwapens en geavanceerde raketsystemen werden ontwikkeld. De Verenigde Staten introduceerden bijvoorbeeld het SDI, beter bekend als Star Wars. Dit ambitieuze project beoogde een ruimtegebaseerd verdedigingssysteem tegen Sovjet-raketten te creëren met behulp van technologieën die toen nog science-fiction leken. Ondertussen werkten de Sovjets aan vergelijkbare initiatieven wat leidde tot een tijdperk van constante spanning en wederzijds wantrouwen. Ironisch genoeg vonden veel technologieën die tijdens deze wapenwedloop werden ontwikkeld later vreedzame toepassingen. Satellietsystemen, oorspronkelijk bedoeld voor militaire communicatie en spionage, legden de basis voor GPS dat we nu dagelijks gebruiken voor navigatie in onze auto’s of voor onze telefoons. Ook weerkaarten en aardobservatiesystemen, voortgekomen uit militaire ruimteprogramma’s, helpen ons tegenwoordig om orkanen te voorspellen en klimaatverandering te monitoren. Toch was de drijvende kracht achter deze innovatie niet samenwerking of vooruitgang, maar angst, een paradox die kenmerkend is voor de Koude Oorlog. De wapenwedloop was niet alleen een strijd om technologie, maar ook een symbolische wedstrijd om prestige en ideologische superioriteit.
Elke nieuwe uitvinding of mijlpaal werd gevierd als bewijs van het eigen systeemskracht en legitimiteit. Maar deze rivaliteit bracht ook enorme risico’s met zich mee. Het constante gevoel van dreiging vergrootte de kans op misverstanden of technische fouten die tot een nucleaire oorlog hadden kunnen leiden. Het was een tijd waarin technologie een krachtig instrument was, maar ook een gevaarlijk wapen dat letterlijk het lot van de mensheid kon bepalen. Deze kwetsbaarheid kwam schrijnend aan het licht op 26 september 1983 toen Stanislav Petrov, een Russisch luitenant-kolonel, in een commandocentrum van het Sovjet-raketten-alarmsysteem zat. Het computernetwerk gaf plotseling een alarmerende waarschuwing. De Verenigde Staten zouden een raketaanval hebben gelanceerd met meerdere intercontinentale ballistische raketten. Volgens protocol moest Petrov het alarm onmiddellijk doorgeven aan zijn superieuren, die waarschijnlijk een nucleaire tegenaanval zouden hebben gelanceerd. Maar Petrov twijfelde. Hij vond het vreemd dat de computer slechts enkele raketten detecteerde in plaats van een massale aanval, wat logischer geweest zou zijn bij een nucleaire oorlog.
Bovendien wist hij dat de systemen nieuw waren en gevoelig voor fouten Ondanks de immense druk besloot hij het alarm te negeren Vertrouwend op zijn intuïtie en ervaring En deze beslissing die hem zijn carrière had kunnen kosten Voorkwam waarschijnlijk een wereldwijde catastrofe Later bleek dat Petrov gelijk had Het alarm was veroorzaakt door een fout in het satellietsysteem Dat de reflectie van zonlicht op wolken verkeerd geïnterpreteerd had Petrovs kalmte en moed in deze cruciale momenten hebben hem de bijnaam de man die de wereld redde opgeleverd. Hoewel hij in eigen land weinig herkenning kreeg, wordt hij internationaal geprezen als een symbool van de menselijke factor in een tijdperk waarin technologieën vaak als onfeilbaar worden beschouwd. Zijn verhaal is een krachtige herinnering aan de verantwoordelijkheid die komt kijken bij het gebruik van geavanceerde technologieën, vooral in tijden van spanning. Het benadrukt dat, hoe geavanceerd onze systemen ook worden, het menselijk oordeel en de ethische keuzes van individuen een cruciale rol blijven spelen in het voorkomen van rampen.
In een wereld waarin technologie steeds dominanter wordt, blijft Petrovs nalatenschap een waarschuwing en een inspiratie. Een volgend markant moment in de ontwikkeling van het zelfstandig denken van de computer komt in de jaren 90. Schaken, een spel van strategie en intellect, stond in de 20ste eeuw symbool voor de kracht van het menselijk denkvermogen. Grootmeesters werden vereerd als de ultieme stratege en onder hen stak de Russische Garri Kasparov met kop en schouders boven de rest uit. In de jaren negentig was Kasparov een onbetwiste grootheid. Jarenlang wereldkampioen en geroemd als de grootste schaker alle tijden. Hij had nog nooit een wedstrijd verloren. Maar toen kwam het moment, in 1997, dat de onoverwinnelijke Kasparov oog in oog kwam te staan met een tegenstander die niet menselijk was.
Fragment
Deep Blue, a computer.
Jan Jaap
The supercomputer Deep Blue from IBM. Deep Blue, a computer developed and optimized by IBM, carried Kasparov in a battle of six parties.
Fragment
Kasparov won the first game in a breeze. But the next day he got the shock of his life. To Kasparov, Deep Blue, played the second game much more strongly, differently. Unlike a computer, he said. Kasparov conceded. En de verloos mocht op zijn mind voor de rest van de match.
Jan Jaap
Het was de eerste keer dat de regerend wereldkampioen Schaken zijn meerdere moesten herkennen in een machine. Kasparov, die vooraf overtuigd was van de onoverwinnelijkheid van het menselijk brein, stond versteld. En vooral in de tweede partij van de match veroorzaakte die blue opschudding. Zet 36 van de computer verraste Kasparov volledig. Hij noemde de zet te menselijk en suggereerde dat er sprake moest zijn van menselijke interventie. IBM ontkende dit resoluut en verklaarde dat de zet volledig door de algoritme van Deep Blue was berekend. Later werd bewezen dat de zet inderdaad het resultaat was van de rekenkracht van de machine. De supercomputer had het spel gekraakt. Alle mogelijkheden zaten in Deep Blue geprogrammeerd en elke menselijke zet zou kunnen worden geanticipeerd met een overtuigende tegenzet. Hoe dan ook, je zou niet meer kunnen winnen van de computer. Het succes van Deep Blue lag in zijn vermogen om brute kracht te combineren met geavanceerde algoritme.
Het schaakspeel met zijn 8×8 vakken en 32 stukken kent een astronomisch aantal mogelijke zetcombinaties. Deze wordt geschat op zo’n 10 tot de macht 120. Deep Blue kan miljoenen schaakposities per seconde evalueren en gebruikte deze kracht om tot 6 tot 8 zetten vooruit te kunnen berekenen in de beslissingsboom van mogelijke zetten en tegenzetten. Dit gaf de computer een ongekend strategisch voordeel, waarmee het zelfs de meest ervaren menselijke grootmeester te slim af was. Hoewel Deep Blue geen intuïtie kende zoals een menselijke speler, compenseerde het dit met pure rekenkracht, wat uiteindelijk voldoende was om Kasparov te verslaan. Kasparov zelf reflecteerde jaren later op deze historische nederlaag. In een interview gaf hij toe dat het een pijnlijk verlies was, maar niet omdat hij slecht gespeeld had. Deep Blue speelde gewoon beter, zei Kasparov. Kasparov benadrukte dat hij niet verloren had van een computer, maar van de mensen die het systeem hadden ontworpen, geprogrammeerd en geoptimaliseerd.
Zijn nederlaag was niet alleen een persoonlijk verlies maar een teken dat technologie een nieuwe mijlpaal had bereikt in het evenaren van menselijke intellectuele prestaties Deep Blue markeerde een cruciaal moment in de geschiedenis van kunstmatige intelligentie Het toonde aan dat een machine met de juiste architectuur en rekenkracht een mens kon overtreffen in een spel dat eeuwenlang als een symbool van menselijke genialiteit werd beschouwd Toch relativeerde Kasparov het belang van deze overwinning Hij herinnerde de wereld eraan dat die Blue geen zelfstandig denkend wezen was. Het was een instrument, een meesterlijk ontworpen stukje technologie dat de creativiteit en het intellect van zijn meesterlijke makers weerspiegelde.
Fragment
Obviously, the rematch in 1997 was a watershed moment, because the machine was capable of winning a normal classical chess game, a match actually, of six games against a current world champion. The irony is that, contrary to the expectations of the founding fathers of computer science, Alan Turing, Lord Shannon, Norbert Wiener, the machine that succeeded in defeating world champion was not a machine that, as they expected, would be emulating human mind. It was brute force. I’m always resisting Deep Blue being called intelligent machine. It was as intelligent as their alarm clock. But it was very fast. 200 million positions per second.
Jan Jaap
Het was niet de kunstmatige intelligentie zoals Alan Turing die voorspeld had, die gewonnen had van Kasparov. Het was ook niet de eigen geest van een computer. Maar het was de mega sterke pure rekenkracht waarvan Kasparov verloren had. Hoewel het schaakspel door Deep Blue opgelost leek te zijn, symboliseerde dit duel meer dan alleen de overwinning van een machine. Het riep fundamentele vragen op over de rol van technologie in onze samenleving. Wat betekent het als machines taken overnemen die ooit exclusief menselijk leken? En hoe moeten we omgaan met een toekomst waarin rekenkracht en algoritme ons steeds verder uitdagen? Niet alleen in spellen, maar ook in het dagelijks leven. Het duel tussen Kasparov en Deep Blue was niet alleen een technologische mijlpaal, maar ook een filosofische uitnodiging om opnieuw na te denken over wat ons mens maakt in een wereld waarin machines steeds sterker worden. Nadat het schaakspel door Deep Blue opgelost leek te zijn, richtte de wereld haar aandacht op een nieuwe uitdaging.
Het eeuwenoude spel Go. In de Oosterse wereld heeft Go een nog grotere culturele en filosofische betekenis dan schaak in het Westen. Het meer dan 4000 jaar oude spel wordt gezien als een symbool van balans en harmonie, Diep geworteld in filosofieën zoals het Taoïsme en het Zen-boeddhisme. In deze context staat de grootste Go-speler als een soort halfgod in hoog aanzien. Aan het begin van de 21ste eeuw was Lee Sedol, een Zuid-Koreaanse legende, de onbetwiste meester van dit spel. Met 18 internationale prijzen en een reputatie van creativiteit en veerkracht, was hij de ultieme vertegenwoordiger van menselijke genialiteit op het Go-bord. Go is echter niet zomaar een spel. Het spelbord met 19×19 lijnen en 361 kruisende punten biedt een schier oneindig aantal mogelijkheden. De totale ruimte van mogelijke zetcombinaties wordt geschat op 10 tot om 870. Een getal dat groter is dan het aantal atomen in het heelal.
Waar schaken kan worden opgelost met brute rekenkracht, leek Go voor computers onmogelijk. Het spel vereist niet alleen strategisch denken, maar ook intuïtie en creativiteit. Eigenschappen die tot dan toe exclusief menselijk werden beschouwd. In 2014 begon Google’s DeepMind Team aan een ambitieus project. Het ontwikkelen van een AI die de complexiteit van Go kon doorgronden en zelfs de beste menselijke spelers zou kunnen verslaan. Binnen twee jaar lanceerde zij AlphaGo, een zelflerend systeem dat gebruik maakte van deep learning. In tegenstelling tot Deep Blue, dat brute rekenkracht gebruikte om schaakzetten door te rekenen, leerde AlphaGo het spel door eindeloos tegen zichzelf te spelen en patronen te herkennen. Het systeem analyseerde historische Go-partijen, leerde nieuwe strategieën en ontwikkelde een bijna intuïtieve leerstijl die menselijke verwachtingen tartte. In 2016 daagde AlphaGo Lee Sedol uit voor een best-of-five wedstrijd. Miljoenen mensen wereldwijd keken toe. Inclusief 200 miljoen kijkers in Azië om te zien of een machine dit ultieme menselijke spel kon beheersen.
Het duel werd een van de meest legendarische momenten in de geschiedenis van AI. Met als hoogtepunt de beroemde zet 37 in de tweede partij. Zet 37, gespeeld op 10 maart 2016, was een zet die de hele Go-wereld op zijn kop zette. AlphaGo plaatste een steen op de vijfde lijn, wat in de vroege fase van het spel als ongebruikelijk en zelfs fout werd beschouwd. Commentatoren waren stom verbaasd. Een van hen veegde zelfs het scherm schoon, denkend dat er een fout gemaakt werd.
Fragment
Wow, dat is echt…
Fragment
Dat is een heel verrassende move.
Fragment
Ik dacht dat het een fout was. Als ik dit move zie, is het voor mij een grote shock. Wat? Normaal is de menselijkheid nooit dit. Want het is slecht. Normaal maak je geen zet op de vijfde lijn.
Jan Jaap
Maar achteraf bleek deze zet onderdeel van een diepgaande strategie… strategie die menselijke spelers simpelweg niet hadden kunnen voorzien. Zet 37 verstoorde de plannen van Lee Sedol, gaf AlphaGo een cruciaal voordeel en resulteerde in een overwinning. Deze zet werd direct beroemd en wordt nu beschouwd als het symbool van het creatieve potentieel van AI. Voor sommigen was het bewijs dat machines een soort intelligentie kunnen vertonen die de menselijke intuïtie overtreft. Voor anderen was het een bron van zorg. Hoe kunnen we technologieën begrijpen die op een niveau opereren dat voor mensen ondoorgrondelijk is. Zet 37 was het startpunt van een filosofische discussie over de mogelijkheden en de grenzen van AI. Het succes van AlphaGo lag in zijn vermogen om zelf te leren en te verbeteren. Door eindeloos tegen zichzelf te spelen, zonder vermoeid of emoties, trainde AlphaGo zichzelf tot een niveau dat geen enkele menselijke speler kon evenaren. Het systeem analyseerde kansen, optimaliseerde strategieën en leerde nieuwe speelstijlen te creëren.
Waar menselijke spelers soms nerveus of onzeker werden, bleef AlphaGo onverstoorbaar, gefocust op het einddoel, winnen. Een verrassend inzicht dat de programmeurs opdeden, was dat AlphaGo winst definieerde op een manier die fundamenteel anders was dan hoe mensen spelen. Waar mensen vaak probeerden dominantie te tonen door vroeg te scoren, zag AlphaGo geen probleem in een gelijk opgaande partij. Zolang het maar in de laatste zet een beslissend punt kon maken. Deze strategie, gebaseerd op pure kansberekening, was niet alleen effectief, maar ook revolutionair voor de Go-gemeenschap. De overwinning van AlphaGo veranderde de wereld van Go voor Goed. Sinds zet 37 zijn de strategieën en speelstijlen in het spel drastisch vernieuwd. Maar de betekenis van dit duel reikte verder dan Go alleen. AlphaGo toonde aan dat de AI niet alleen regels kan volgen, maar ook kan leren, creëren en in zekere zin denken. Het was een mijlpaal in de ontwikkeling van generatieve AI en een voorbode van wat dergelijke systemen in andere domeinen zouden kunnen betekenen.
Tegelijkertijd bracht dit succes fundamentele vragen met zich mee. Wat betekent het als machines ons overtreffen in creativiteit en strategie? Hoe kunnen we deze technologie inzetten op een manier die mens en samenleving ten goede komt? En hoe zorgen we ervoor dat we begrijpen wat AI doet in plaats van het simpelweg te vertrouwen? De documentaire over AlphaGo, waarin zowel Lee Sedol als de programmeurs van Google worden gevolgd, biedt een unieke kijk op deze historische tweestrijd. Het is een aanrader voor iedereen die wil begrijpen hoe de relatie tussen mens en machine zich ontwikkelt. Zet 37 is niet alleen een symbool van technologische vooruitgang, maar ook van de uitdagingen en kansen die AI ons biedt in een steeds complexere wereld. Na de rekenkracht van Deep Blue in de jaren 90 komt er met AlphaGo in de jaren 2010 de zelflerende kracht bij. Het zijn twee markante momenten waarin we in sneltempo zien hoe snel het rekenvermogen van computers zich ontwikkelen en met welke krachten zij zich ontwikkelen.
Het volgende markante moment is een vervolg op AlphaGo. Het project ging namelijk door. Het winnen van GO was duidelijk niet het eindstation. Na de indrukwekkende prestaties van AlphaGo richtte DeepMind zich op een van de meest complexe uitdagingen in de biologie. Het probleem van eiwitvouwing. Eiwitten zijn de bouwstenen van het leven, bestaande uit lange ketens van aminozuren die zich vouwen tot unieke drie-dimensionale structuren. Deze structuren bepalen de functies van het eiwit, van het transporteren van zuurstof in het bloed tot het ondersteunen van chemische reacties in cellen. Wanneer eiwitten verkeerd vouwen kan dat leiden tot ernstige ziekten zoals Alzheimer, Parkinson of kanker. Het voorspellen van de exacte structuur van een eiwit op basis van de aminozuurvolgorde is al decennia lang een heilige graal in de biologie. Een probleem dat zowel enorme wetenschappelijke interesses als frustratie heeft opgewekt vanwege de immense complexiteit. Met AlphaFold bracht DeepMind een revolutie teweeg.
Het systeem werd getraind met behulp van deep learning en neurale netwerken op datasets van duizenden bekende eiwitstructuren. Waar traditionele methoden voor het bepalen van eiwitstructuren vaak jaren van experimenteel werk vereisten, slaagde AlphaFold erin om binnen enkele minuten nauwkeurige voorspellingen te doen. In 2018 werd AlphaFold al geprezen als het meest nauwkeurige AI-systeem voor eiwitvouwing. Maar het was AlphaFold II, gelanceerd in 2020, dat het probleem praktisch oploste. Het systeem bereikte een nauwkeurigheidsniveau dat zo indrukwekkend was dat wetenschappers wereldwijd het beschouwden als een doorbraak van historische proporties. De wetenschappelijke impact van AlphaFold is immens. Het artikel waarin de methodologie van AlphaFold II werd beschreven heeft meer dan 20.000 citaten gekregen, waardoor het behoort tot de meest geciteerde wetenschappelijke publicaties aller tijden. Het systeem heeft niet alleen geleid tot een beter begrip van eiwitten, maar ook de deuren geopend naar tal van medische en biotechnologische toepassingen. Onderzoekers gebruiken AlphaFold nu om de structuur van onbekende eiwitten te bepalen wat essentieel is voor het ontwerpen van nieuwe medicijnen en therapieën.
De snelheid en nauwkeurigheid daarmee AlphaFold dit doet versnellen het onderzoek en besparen miljarden aan kosten. Met de introductie van AlphaFold 3 in 2024 ging DeepMind nog een stapje verder. Dit nieuwe systeem breidde de focus uit naar een breder scala aan biomoleculen, waaronder DNA, RNA en kleine moleculen zoals liganden. Dit heeft verstrekkende implicaties voor de farmaceutische industrie, waar het systeem wordt ingezet om interacties tussen geneesmiddelen en eiwitten te voorspellen. Door deze interacties beter te begrijpen, kan AlphaFold 3 bijdragen aan het ontwikkelen van gerichtere en effectievere medicijnen. AlphaFold’s successen roepen associaties op met de voorspellingen van de futurist Ray Kurzweil. Ray Kurzweil stelt dat AI ons vermogen om biologische systemen te begrijpen en manipuleren radicaal zal transformeren. AlphaFold 3, met zijn vermogen om complexe biologische processen te modelleren, lijkt een stap in de richting van deze toekomst. Het systeem overziet interacties op moleculair niveau, biedt nieuwe mogelijkheden voor de behandeling van ziekten en kan zelfs bijdragen aan synthetische biologie waar nieuwe levensvormen of moleculen worden ontworpen met specifieke functies.
AlphaFold bewijst dat de AI niet alleen gebruikt kan worden om menselijke vaardigheden te evenaren of te overtreffen, zoals in het spel Go, maar ook om fundamentele vragen over het leven te beantwoorden. Het is een mijlpaal in de geschiedenis van kunstmatige intelligentie, een symbool van hoe AI ons begrip van de wereld kan verdiepen en ons kan helpen nieuwe grenzen te verleggen in wetenschap en technologie. En terwijl we ons afvragen wat de volgende doorbraak zal zijn, blijft AlphaFold een krachtige herinnering aan het potentieel van AI om het onmogelijke mogelijk te maken. De technologische geschiedenis is een klein perspectief op deze historie. Deze technologische ontwikkelingen hebben vraagstukken over het mens zijn blootgelegd. Opvallend hierbij is het vraagstuk collectief versus individu. Hedendaagse denkers bieden daar een nieuw perspectief op. Het verhaal van het individualisme begint vorm te krijgen tijdens de protestantse reformatie in de 16e eeuw. Martin Luther en andere hervormers keerden zich tegen de katholieke kerk, die eeuwenlang de morele en spirituele gids was geweest voor collectieve gemeenschappen.
De reformatie benadrukte het persoonlijk geloof, waarbij ieder individu rechtstreeks een relatie met God kon hebben, zonder tussenkomst van priesters of een instituut. Deze breuk met het collectieve religieuze denken markeerde een verschuiving naar persoonlijke verantwoordelijkheid en keuzevrijheid, die later werd versterkt door de verlichting. Filosofen zoals Jean-Jacques Rousseau benadrukten het belang van individuele rechten en autonomie, waardoor het individualisme stevig werd verankerd in de westerse cultuur. In de 20e eeuw verschoof de focus van individuele vrijheid naar persoonlijke expressie, Waar men vroeger vooral streefde naar economische of religieuze onafhankelijkheid, kwam er in de 20ste eeuw steeds meer aandacht voor identiteit. Het idee dat je niet alleen vrij bent om te geloven wat je wilt, maar ook om te zijn wie je wilt, werd steeds belangrijker. De feministische en de burgerrechtenbewegingen benadrukten dat iemands identiteit niet beperkt mocht worden door traditionele sociale structuren zoals geslacht of ras. Vandaag de dag zien we het doorwerken in thema’s zoals genderidentiteit en persoonlijke keuzes.
Bijvoorbeeld welk toilet je gebruikt of hoe je jezelf presenteert in termen van geslacht. Deze keuzes die ooit als collectief of biologisch vastgesteld werden gezien, zijn nu steeds meer een kwestie van persoonlijke expressie. Klaus Schwab, oprichter van de World Economic Forum, bekijkt deze trends in het licht van de technologische en maatschappelijke transformaties. Hij stelt dat we in een tijdperk leven waarin technologie ons steeds meer persoonlijke controle geeft, maar ons ook kwetsbaarder maakt voor collectieve uitdagingen, zoals klimaatverandering en ongelijkheid. Schwab benadrukt de balans tussen individualisme en het grotere geheel. Persoonlijke vrijheid kan floreren, maar alleen als we ook onze collectieve verantwoordelijkheid blijven erkennen. In relatie tot AI ziet Schwab zowel kansen als risico’s. Hij benadrukt dat de AI mensen kan bevrijden van administratieve taken, waardoor er meer ruimte kan ontstaan voor persoonlijke groei en creativiteit. Tegelijkertijd waarschuwt hij dat de AI een rol kan spelen in het versterken van ongelijkheid, als de toegang tot deze technologie niet eerlijk wordt verdeeld.
Schwab pleit voor een inclusieve vierde industriële revolutie, waarin AI wordt ingezet om zowel individuele als collectieve belangen te dienen, zoals toegang tot onderwijs en gezondheidszorg voor iedereen. De futuroloog Ray Kurzweil voegt hier een futuristische dimensie aan toe. Volgens hem bevinden we ons op de drempel van een tijdperk waarin technologie de grenzen van individualiteit radicaal zal herdefiniëren. Zijn concept van de singularity stelt dat mensen en machines uiteindelijk zullen samensmelten, wat kan leiden tot een niveau van persoonlijke vrijheid en identiteit die we ons nauwelijks kunnen voorstellen. Tegelijkertijd waarschuwt hij dat onze vooruitgang nieuwe ethische vragen oproept. Wie ben je nog als je brein wordt uitgebreid met AI? Kurzweil ziet AI niet alleen als een hulpmiddel, maar als een verlengstuk van de menselijke geest. Hij voorspelt dat we tegen 2045 in staat zullen zijn om onze hersenen direct te koppelen aan AI. Wat ons denkvermogen exponentieel zal vergroten.
Deze technologische symbiose biedt ongekende mogelijkheden voor persoonlijke autonomie en expressie. Maar roept ook vragen op over de controle over onze eigen identiteit. Worden we door AI te integreren meer individu of juist een deel van een groter collectief? Van een soort netwerkgeest? Yuval Noah Harari biedt een ander perspectief. Hij beschrijft in zijn werk hoe de moderne nadruk op persoonlijke keuzes een historische luxe is. Mogelijk gemaakt door de overvloed en de technologie van onze tijd. Maar Harari waarschuwt ook dat te veel keuzes kan leiden tot vervreemding en stress. In een wereld waarin je alles zelf moet kiezen, van je gender tot je politieke overtuigingen, kan individualisme soms een last worden. Hij vraagt zich af of we in onze zoektocht naar persoonlijke vrijheid niet de band met het collectieve en het betekenisvolle verliezen. In het licht van AI ziet Harari een andere bedreiging, de mogelijkheid dat de AI onze keuzes beïnvloedt en zelfs overneemt.
Hij waarschuwt dat de algoritme, gevoed door enorme hoeveelheden data, ons gedrag beter kunnen voorspellen dan we zelf kunnen. Deze technologie kan de illusie van keuzes versterken. terwijl het ons stuurt in richtingen die wordt bepaald door techbedrijven of overheden. Harari pleit daarom voor bewustzijn en regulering, zodat AI ons niet van individuen verandert in voorspelbare datasets, maar ons juist helpt om echte autonomie te behouden in een steeds meer verbonden wereld. De geschiedenis van het individualisme laat zien hoe we als mensheid steeds meer nadruk zijn gaan leggen op persoonlijke keuzes en vrijheid. Maar het is ook een verhaal over evenwicht. tussen jezelf zijn en deel uitmaken van iets groters. Terwijl technologie en sociale verandering dit proces verder versnellen, blijven we zoeken naar wat het betekent om mens te zijn, zowel als individu als onderdeel van een collectief, van een gemeenschap. Micha de Winter brengt een essentieel onderwijskundig tegenwicht in dit gesprek door te wijzen op het belang van samenlevingspedagogiek.
Hij benadrukt dat het onderwijs niet alleen gericht moet zijn op persoonlijke ontwikkeling, maar ook op het versterken van een collectieve verantwoordelijkheid, of zoals hij dat noemt, collective agency. In een wereld waarin technologie alles doordringt, stelt De Winter dat het onderwijs jongeren moet leren hoe ze samen kunnen bijdragen aan een rechtvaardige en duurzame samenleving. De snelle technologische ontwikkelingen, zoals we die in dit verhaal hebben verkend, vragen om reflectie. Niet alleen op wat mogelijk is, maar vooral op wat wenselijk is. Kunstmatige intelligentie roept fundamentele vragen op over hoe we ons als mens verhouden tot technologie en hoe we onze samenleving en specifiek ons onderwijs willen vormgeven. Het is onze taak om een pedagogisch kompas te ontwikkelen dat ons richting geeft in deze nieuwe wereld waarin technologie niet het doel is, maar een middel om samen een rechtvaardige en humane samenleving te creëren.
Thema's





