Mens blijven tussen systemen

Niet tégen technologie. Niet vóór. Maar: waartoe?

In het onderwijs groeien dashboards, data en algoritmen razendsnel. Ze beloven grip, maatwerk en ontlasting. Maar wat gebeurt er als systemen langzaam gaan bepalen wat belangrijk is, en wat niet meer meetelt?

Het gevaar is niet dat AI-systemen slimmer worden dan mensen. Het gevaar is dat mensen zich gaan gedragen naar de logica van die systemen. Dat we denken in opbrengsten, voorspelbaarheid en vergelijkbaarheid, en de pedagogische ruimte kwijtraken waarin aandacht, oordeel en ontmoeting thuishoren. Die ruimte waarin een leraar voelt dat een leerling iets anders nodig heeft dan wat het systeem aangeeft.

De centrale vraag van het boek: hoe behouden we wat onderwijs werkelijk waardevol maakt, terwijl we ons verhouden tot snelle technologische ontwikkelingen zoals AI?

Het boek begint bij een inspecteur die op bezoek komt met zijn dashboard. Grafieken over kleuters die blijven zitten, referentieniveaus die niet gehaald worden, schooladviezen die te kansrijk zouden zijn. Een wereld van cijfers die vertelt wat goed onderwijs is. Ondertussen bakken kleuters vers brood, zingt het schoolkoor en werken leraren met tomeloze inzet aan onderwijs dat betekenis geeft. Niets daarvan staat op het dashboard.

Vanuit die spanning verkent het boek de historische en filosofische lijnen achter het maakbaarheidsdenken. Wat AI werkelijk is en niet is. Waarom technologie nooit neutraal is. Welke keerzijden zichtbaar worden, van ongelijkheid en onzichtbare categorisering tot de uitholling van relaties. En wat er gebeurt als je AI loslaat op een onderwijssysteem dat zelf al op slot zit.

Het boek werkt toe naar een alternatief: pedagogische ruimte tussen systemen. Vier handelingsperspectieven maken die ruimte concreet. Aandacht als grondslag. Vertragen als weerstand tegen de versnelling. Onderbreken als ruimte voor het onverwachte. Ondersteunen als tact in de dagelijkse praktijk.

Geen handleiding met stappenplannen. Wel een uitnodiging tot pedagogische reflectie.

Het pedagogisch perspectief

Ik schrijf vanuit de continentaal-Europese pedagogische traditie. Daarin is onderwijs nooit een neutrale techniek, maar altijd een normatief handelen: elke keuze zegt iets over wat je waardevol vindt en wie je wilt dat een kind wordt. De vraag is daarom niet allereerst wat werkt, maar waartoe we het doen.

Drie denkers vormen de kern. Max van Manen, met pedagogische tact: weten wat je moet doen, als je niet weet wat je moet doen. Gert Biesta, die eraan herinnert dat goed onderwijs per definitie onvoorspelbaar is, en dat juist dat risico het mooie eraan is. En Philippe Meirieu, die pedagogiek ziet als het verbinden van twee schijnbaar onverzoenlijke principes: opvoedbaarheid en vrijheid. Daarnaast klinken Hannah Arendt, Hartmut Rosa, Cornelis Verhoeven en anderen door in het boek.

Dat perspectief maakt mijn positie tegenover AI helder. Een kind is geen gemiddelde. Een klas is geen statistiek. Onderwijs is geen rekenkundig model. AI kan pedagogische ruimte ondersteunen, door routinetaken over te nemen en patronen zichtbaar te maken. AI kan die ruimte ook verstikken. Niet omdat de techniek kwaadaardig is, maar omdat ze gebouwd is vanuit een mensbeeld dat op uitkomst en rendement is gericht.

De opdracht is dan ook niet om AI te temmen, maar om de menselijke maat te bewaken. Dat vraagt moed. Moed om het vanzelfsprekende te bevragen, en soms om nee te zeggen.

Voor wie

Voor leraren, schoolleiders, bestuurders, opleiders en beleidsmakers die grond zoeken onder hun keuzes rond technologie.

Hoe het boek ontstond

Twee jaar geleden begon ik met een vraag die me niet losliet: wat gebeurt er met onderwijs als systemen steeds meer bepalen wat goed, efficiënt en belangrijk is? Die vraag leidde tot de podcastreeks AI: het pedagogisch appèl bij stichting NIVOZ, met tientallen gesprekken met denkers en doeners uit onderwijs, wetenschap en techniek. Het boek bouwt voort op die gesprekken, aangevuld met herkenbare scènes uit de onderwijspraktijk.

Bestellen

Jan Jaap Hubeek, Mens blijven tussen systemen. Een pleidooi voor menswaardig onderwijs in AI-tijden.
Met een voorwoord van Felienne Hermans.
Telos Uitgevers, april 2026. ISBN 9789083660035.

Luister & lees verder

Lezing of college over het boek?

Ik verzorg lezingen, colleges en studiedagen over de thema’s uit het boek: pedagogiek, menswaardig onderwijs en de invloed van AI op de school.
Meer over mij of neem contact op via LinkedIn.