De doorstroomtoets: een systeemfout
Al decennialang worstelen we in het Nederlandse onderwijs met een grote systeemfout: de vroege selectie op 11-jarige leeftijd. Zo’n selectie is onmogelijk, onwenselijk en onmenselijk, betoogden we eerder al in ons artikel “Hoe een onmogelijke selectie het onderwijs ondermijnt”. (Zie: https://nivoz.nl/nl/hoe-een-onmogelijke-selectie-het-onderwijs-ondermijnt)
De zoektocht naar de juiste methode om kinderen in te delen op niveau, leidt tot eindeloze discussies over wie het bij het rechte eind heeft en welk oordeel dus doorslaggevend moet zijn: dat van de leraar of van de toets. Hoe geef je leerlingen een eerlijke kans om op de juiste plek in te stromen?
Sinds vorig jaar draagt de eindtoets de titel ‘doorstroomtoets’ en moeten scholen hun adviezen naar boven bijstellen als de toetsuitslag hier aanleiding voor geeft. Het uitgangspunt: de toets geeft een ‘objectieve’ correctie op het mogelijk (onbewust) bevooroordeelde advies en gaat zo kansenongelijkheid tegen.
Van belofte naar probleem
In de praktijk heeft dit echter vaak het tegenovergestelde effect én allerlei onbedoelde negatieve bijwerkingen. Zo concludeert een onderzoek van de Volkskrant (zie: https://www.volkskrant.nl/binnenland/doorstroomtoets-moest-voor-gelijke-kansen-in-het-onderwijs-zorgen-maar-bereikt-vaak-juist-het-tegenovergestelde~b634a04f/?referrer=https://www.google.com/) dat de toets soms juist een barrière vormt voor kinderen met een lagere sociaaleconomische achtergrond. In plaats van hen meer kansen te geven, worden zij vaker lager ingeschaald.
Een ‘objectieve’ toets is ook een illusie, zoals Karen Heij in haar proefschrift (https://www.parrhesiaonderwijsadvies.nl/mijn-publicaties/van-de-kat-en-de-bel) aantoonde. De keuze en formulering van toetsvragen en het normatieve karakter van de toets, kleuren de uitkomst en houden zo kansenongelijkheid in stand.
Daarnaast zorgt de toets voor extra druk, op leerlingen, ouders en scholen. Volgens Saskia Wools, bestuursvoorzitter van Cito, is de toets te bepalend geworden:
“Een toets is maar een toets. Het is een meetmoment, niet een allesbepalende uitkomst. Maar het onderwijsveld lijkt er steeds meer waarde aan te hechten, waardoor de toets een te grote rol krijgt in het leven van leerlingen en hun ouders.” (zie: https://www.volkskrant.nl/binnenland/de-doorstroomtoets-is-te-belangrijk-geworden-zegt-cito-baas-saskia-wools-een-toets-is-maar-een-toets~b5b98aff/)
Deze woorden benadrukken een fundamenteel probleem: als een toets als absolute waarheid wordt beschouwd, worden anderen factoren die we belangrijk vinden in het onderwijs, zoals creativiteit of sociaal-emotionele vaardigheden, niet meer op waarde geschat. Het onderwijs versmalt tot dat wat met de toets gemeten wordt, zeker aangezien niet alleen de leerlingen afhankelijk zijn hun scores, maar ook de scholen hierop beoordeeld worden.
Basisscholen onder druk
Een viertal basisscholen besloot onlangs de toets niet langer af te nemen. Eén van de schooldirecteuren hiervan uit Haarlem stelt:
“We zien dat de toets voor veel kinderen een moment van stress en onzekerheid is. Terwijl wij als school al jaren bezig zijn met het volgen van hun ontwikkeling. Wij kennen onze leerlingen beter dan een toets dat kan doen.”
Een dappere keuze, waar de scholen direct voor op hun vingers getikt werden door de inspectie en de staatssecretaris. Zij vertegenwoordigen echter een grote groep van scholen die bezwaren heeft tegen de doorstroomtoets. (zie: https://levehetonderwijs.nl/2025/01/27/scholen-stoppen-met-het-verplicht-afnemen-van-de-doorstroomtoets/)
Stoppen met de doorstroomtoets is geen volledige oplossing, maar een eerste daad van verzet tegen het systeem. De vroege selectie in het Nederlandse onderwijs is het dieperliggende probleem. In veel landen krijgen leerlingen langer de tijd om zich te ontwikkelen voordat ze een definitieve richting kiezen. In landen als Finland en Zweden worden leerlingen pas rond hun vijftiende naar verschillende niveaus geleid. In Nederland gebeurt dat al op 11-jarige leeftijd, waardoor de druk op de basisschoolperiode enorm toeneemt.
De oplossing ligt in het voortgezet onderwijs
Volgens onderwijsexpert René Kneyber ligt de oplossing dan ook niet in het blijven aanpassen van de toets, maar in een bredere hervorming van het voortgezet onderwijs (zie: https://renekneyber.nl/oplossing-doorstroomtoets-ligt-in-het-voortgezet-onderwijs/).
“Het probleem is niet de toets op zich, maar de manier waarop ons onderwijs is ingericht. We zouden moeten nadenken over een systeem waarin leerlingen langer samen optrekken en pas later een richting kiezen die bij hen past.”
Een andere inrichting van het voortgezet onderwijs zou de druk van het basisonderwijs af kunnen halen, waardoor hier ademruimte ontstaat. Dit biedt ruimte voor brede vorming, spelen en proberen, waardoor kinderen een eerlijke kans hebben zich te ontwikkelen. Want dat is waar kansengelijkheid uiteindelijk om draait, niet om zo ‘eerlijk’ mogelijk te concurreren om de hoogste treden op een denkbeeldige ladder.
Wat nu?
Als we echt kansengelijkheid willen bevorderen, moeten we verder kijken dan de doorstroomtoets. Dit betekent een bredere hervorming van het onderwijs, waarin leerlingen en scholen niet afgerekend worden op toetsresultaten, maar ruimte krijgen voor ontwikkeling. Zolang de doorstroomtoets de schooladviezen domineert en vroege selectie in stand houdt, zal de belofte van kansengelijkheid een illusie blijven. De vraag is dus niet of we de toets moeten verbeteren, maar of we ons onderwijssysteem fundamenteel anders durven inrichten.
Kunnen we het bijvoorbeeld eens over onderstaande vragen hebben?
Waarom willen we iemands toekomst voorspellen en plafonds inrichten, zoals Aleid Truijens zich ook afvraagt?
Wat is de bedoeling van leerlingen en scholen onderling vergelijken?
Waar is de stem van de leerling zelf in het vinden van de juiste plek?
Is het nodig om vakken op eenzelfde niveau te volgen en af te ronden?
Hoe richten we ruimte in voor de waarde van uitproberen en fouten maken?
Bronnen:
Stichting NIVOZ: https://nivoz.nl/nl/hoe-een-onmogelijke-selectie-het-onderwijs-ondermijnt
Stichting NIVOZ: Leone de Voogd en Rob Kickert :https://nivoz.nl/nl/toetsexpert-rob-kickert-als-je-ouderwets-toetst-zullen-studenten-ook-ouderwets-gedrag-vertonen
Onderzoek Karin Heij: https://www.parrhesiaonderwijsadvies.nl/mijn-publicaties/van-de-kat-en-de-bel
Rene Kneyber: https://renekneyber.nl/oplossing-doorstroomtoets-ligt-in-het-voortgezet-onderwijs/
