
Podcast · 2018
Opgejaagd
Een Zweedse moeder onderzoekt het Nederlandse onderwijs
Jennifer Pettersson · VPRO / NPO Radio 1
Waar het over gaat
Jennifer Pettersson woont al twintig jaar in Nederland als ze kinderen krijgt. Daarna begint ze te twijfelen. Ze ziet crèches waar leidsters gewend lijken aan huilende baby’s, kleuterklassen waar een kind blij mag zijn met een minuut aandacht van de juf, en een school die al vroeg toetst. In haar geboorteland Zweden lijkt het beter geregeld. Haar man, Jair Stein, wil niet verhuizen. In de negendelige VPRO-serie Opgejaagd zoekt ze uit hoe het zit.
De afleveringen volgen de weg van een kind door het systeem: de kinderopvang, de kleuterklas, de haast die begint als de kleutertijd voorbij is, de druk om kinderen te laten testen op ADHD of dyslexie, de toetsen bij zesjarigen en de vroege selectie. Pettersson spreekt ouders, leraren, psychiaters, onderzoekers en de Onderwijsinspectie. Daarna reist ze naar Zweden om te zien hoe het daar werkt en wat het kost. In de laatste twee delen moet het gezin een besluit nemen: vertrekken of blijven.
De serie is persoonlijk en subjectief, dat is goed vooraf te weten. Opgejaagd won in 2018 de PRIX EUROPA voor beste Europese digitale audioproductie. De jury wees daarbij ook op de invloed van de serie op het onderwijsdebat in Nederland. Met ouders uit Amsterdam Oost en Zeeburg richtte Pettersson de actiegroep Ouders voor Goed Onderwijs op.
“Ik vind Nederland op veel vlakken niet echt een kindvriendelijk land.”
Jennifer Pettersson in de VPRO Gids, ‘Schoolstrijd’ (2018)
Wat het betekent voor pedagogiek en onderwijs
Opgejaagd is geen wetenschappelijk onderzoek. Het is een ouder die kijkt en vragen stelt. Daar zit de waarde voor de pedagogiek. Wie een systeem niet als vanzelfsprekend ervaart, ziet wat binnen dat systeem gewoon is geworden.
De blik van buiten
Na de eerste aflevering reageren moeders uit allerlei landen. Ze verbazen zich over hoe het in Nederland geregeld is, en bijna net zo veel over hoe weinig Nederlandse ouders daartegen inbrengen. Dat is de eerste les van de serie. Een systeem wordt normaal door gewenning. De pedagogische vraag is dan niet alleen wat er gebeurt, maar wat wij niet meer zien.
Haast
Zodra de kleutertijd voorbij is, moeten kinderen ineens hard werken. Pettersson vraagt de juf, andere ouders, deskundigen en de inspectie waar die haast vandaan komt. In een klas met zesjarigen ziet ze een leraar toetsen afnemen terwijl hij zelf tegen het systeem is. Het systeem vraagt leraren te handelen op een manier waar ze zelf niet achter staan. Wat doet dat met de relatie tussen leraar en kind?
Het label als uitweg
Pettersson spreekt ouders van gezonde kinderen die door school onder druk worden gezet om te laten onderzoeken of hun kind ADHD, dyslexie of een andere stoornis heeft. Ze bezoekt een klas waar een uitgeputte leraar twaalf kinderen met een label heeft. Een label opent de deur naar extra hulp, in een systeem waar aandacht schaars is. Maar het verschuift ook de blik. Het kind wordt gezien via een categorie, en de vraag wat de klas of de school zelf veroorzaakt raakt uit beeld.
Vroege selectie
Het scherpste verschil met Zweden zit in het moment van kiezen. In Nederland wordt rond je twaalfde bepaald welke route je volgt, in Zweden pas op je vijftiende. Bij de aflevering over toetsing verwijst de VPRO naar onderzoek dat laat zien dat vroege selectie segregatie bevordert. Dat sluit aan bij het gesprek dat ook op deze site terugkomt: vroege selectie is geen technische keuze, maar een keuze over wie welke kansen krijgt.
Waar het wringt
De serie vergelijkt vanuit één gezin en één stad. Zweden is daarbij geen paradijs, en het gesprek in de VPRO Gids maakt dat ook duidelijk. Na slechte internationale scores in 2012 is de druk op het Zweedse onderwijs flink opgevoerd. Op cijfers en rendement scoort Nederland beter. Wie de serie beluistert, moet oppassen het andere land niet te romantiseren. En Opgejaagd is van 2018. Het debat over toetsing en selectie is sindsdien verder gegaan.
Toch blijft de kernvraag staan. Stein zegt het in het interview met de VPRO Gids zo: in Nederland wordt nauwelijks gevraagd wat voor volwassenen het onderwijs uiteindelijk oplevert, omdat er vooral naar cijfers wordt gekeken. Dat is precies de vraag die de pedagogiek steeds opnieuw moet stellen.
Waarom het ertoe doet
Discussies over kinderopvang, toetsing en selectie gaan vaak over regels en resultaten. Opgejaagd maakt ze concreet in één kind, één klas, één gezin. Daardoor wordt hoorbaar wat een systeem met mensen doet. De serie laat ook zien dat ouders geen klanten zijn die moeten kiezen tussen aanbieders, maar betrokkenen die vragen mogen stellen over de inrichting van het onderwijs zelf.
Voor wie
Voor leraren in de onderbouw en het jonge kind, die de overgang van spel naar werk dagelijks meemaken. Voor schoolleiders die nadenken over toetsing, zorgstructuur en de verhouding met ouders. Voor lerarenopleiders die studenten willen laten kijken naar het systeem waarin ze gaan werken. En voor ouders die zich afvragen of wat zij zien gewoon is.
Welke vragen roept het op?
- Welke vanzelfsprekendheden in onze school zouden een ouder van buiten verbazen?
- Waar begint bij ons de haast, en wie heeft die haast eigenlijk nodig?
- Wanneer helpt een label een kind, en wanneer helpt het vooral het systeem?
- Wat toetsen wij bij jonge kinderen, en wat doen we met de uitkomst?
- Op welk moment beslissen wij over de route van een kind, en waarom juist dan?
- Hoe nemen we ouders serieus die het systeem niet zomaar accepteren?
Wat kunnen we ermee?
Luister samen. Beluister met het team één aflevering, bijvoorbeeld ‘De snelkookpan’ of ‘Cijferdrift’, en bespreek wat herkenbaar is en wat schuurt.
Kijk met de blik van buiten. Vraag een ouder, een stagiair of een collega van een andere school een dag mee te kijken en te vertellen wat opvalt.
Vertraag de overgang. Kijk waar de stap van groep 2 naar groep 3 versnelt, en wat nodig is om die minder abrupt te maken.
Behandel een label als vraag. Begin bij wat dit kind nodig heeft en of de school dat kan bieden, voordat een diagnose de oplossing wordt.
Maak ouders medeonderzoeker. Organiseer een avond waarop ouders en leraren samen naar de inrichting van de school kijken, in plaats van alleen naar de resultaten.
Bekijk ook
Podcast
Later selecteren – Marjolein Moorman en Marco Frijlink
Over wat vroege selectie doet met kinderen, scholen en de samenleving.
Publicatie
De doorstroomtoets: een systeemfout
Waarom selectie op elfjarige leeftijd volgens ons de grote systeemfout van het Nederlandse onderwijs is.
Bron
We moeten spelen – Rob Martens
Waar Pettersson de ruimte voor spel in de Zweedse voorschool beschrijft, legt Martens uit waarom spel geen pauze van het leren is.
Verder lezen en luisteren
VPRO. (2018). Opgejaagd: alle afleveringen, met links naar onderzoeken en artikelen.
Gegevens
| Titel | Opgejaagd |
| Maker | Jennifer Pettersson, met Jair Stein |
| Omroep | VPRO / NPO Radio 1 |
| Jaar | 2018 |
| Afleveringen | 9: De schoonmaakmoeder · Een veredelde parkeerplaats · Ik tel tot drie… · Het probleemkind, de pony en de pillenboer · De snelkookpan · Cijferdrift · Het Walhalla · En nu? (deel 1) · En nu? (deel 2) |
| Duur | ca. 50 minuten per aflevering |
| Prijs | PRIX EUROPA 2018, Best European Digital Audio of the Year |
| Luisteren | vpro.nl/programmas/opgejaagd |
| APA 7 | Pettersson, J. (Maker). (2018). Opgejaagd [Audiopodcast]. VPRO; NPO Radio 1. https://www.vpro.nl/programmas/opgejaagd |
Thema's










