Boek · 1796

Reize naar Surinamen

en door de binnenste gedeelten van Guiana

John Gabriel Stedman (1744–1797)

Waar het over gaat

Van 1773 tot 1777 vocht de Europese soldaat John Gabriel Stedman in Suriname tegen de marrons. Zijn verslag is reisverhaal, natuurhistorie, oorlogsdagboek en liefdesgeschiedenis tegelijk, en een van de meest gedetailleerde ooggetuigenverslagen van plantageslavernij uit de achttiende eeuw. Het verscheen in 1796 in Londen en in 1799–1800 in het Nederlands.

Het boek bestaat in lagen. Stedmans dagboek werd een manuscript, het manuscript werd door een redacteur herschreven, en de Nederlandse lezer kreeg het via een Franse vertaling. Stedmans eigen versie werd pas in 1978 teruggevonden. Het boek had bovendien twee levens die elkaar tegenspreken. Stedman verdedigde de slavernij, maar zijn prenten werden een wapen van de abolitionisten. En Anton de Kom bouwde er in 1934 zijn tegengeschiedenis Wij slaven van Suriname mee.

Over de Europeanen en Afrikanen in de kolonie noemt Stedman de eersten “de meest ontmenschten”.

John Gabriel Stedman, p. [..]

Wat het betekent voor pedagogiek en onderwijs

Stedman is de bron waaruit we Boni, Baron, Joli-Coeur, Cery, Joanna, Quaco en Neptunus bij naam kennen. Het is ook de bron die hen vervormt. Tot slaaf gemaakten spreken in het boek vooral als ze sterven, of als ze Stedman over hun leed vertellen. Van Joanna is geen woord overgeleverd dat niet door Stedmans of Thomsons pen ging. Daarom vind ik dit boek pedagogisch zo bruikbaar. Het dwingt je om te vragen wie de pen vasthield.

In mijn boek Mens blijven tussen systemen schrijf ik dat technologie nooit neutraal is. Ze draagt waarden en een wereldbeeld in zich. Voor een bron geldt hetzelfde. Kijk naar de prenten. Ze werden los gekopieerd, zonder herkomst, en staan tot vandaag in schoolboeken en documentaires. Ze tonen tot slaaf gemaakten vooral als gestrafte lichamen, van buitenaf bekeken. Wie ze gebruikt, gebruikt ook Stedmans blik. Dat is precies wat er nu gebeurt met beelden en teksten die zonder context worden verzameld en opnieuw rondgaan, ook via AI. De herkomst verdwijnt. De blik blijft.

Anton de Kom laat zien hoe je daarmee omgaat. Hij had geen Surinaamse archieven, alleen de boeken van de kolonisator. Toch keerde hij hun functie om. Waar Stedman muitelingen schreef, schreef De Kom vrijheidsstrijders. Dat is lezen tegen de draad in. Het vraagt aandacht en vertraging, twee principes die in mijn boek centraal staan. Je kunt een bron als deze niet scannen. Je moet haar laag voor laag lezen, en steeds terugvragen: welke versie lees ik, wie ontbreekt er, en wat neem ik ongemerkt over?

Gekleurde prent: tot slaaf gemaakte mannen villen een grote slang die in een boom hangt, Stedman staat ernaast en wijst

Gekleurde prent: Europese soldaten met geweren waden door een moeras, een tot slaaf gemaakte man draagt hun bagage op zijn hoofd

Achterkant van de uitgave met een prent van Stedman als soldaat met geweer

Drie van Stedmans prenten. Wie ze gebruikt, gebruikt ook zijn blik.

Onder goed bestuur zou de kolonie volgens Stedman een “hof van Eden” zijn, ook voor de slaven.

John Gabriel Stedman, p. [..]

Welke vragen roept het op?

Welke beelden van het slavernijverleden gebruiken wij in onze lessen, en weten we waar ze vandaan komen?
Wie spreekt in onze bronnen alleen via een ander, zoals Joanna, Cery en Neptunus?
Wat ontbreekt er: het leven buiten de straf, de cultuur van de marrondorpen, de mondelinge overlevering van de nazaten?
Als we zelf bronnen kiezen, wiens blik geven we dan door?

Wat kunnen we ermee?

Laat leerlingen een prent van Stedman naast het verhaal van Quaco leggen in de strip van Ineke Mok en Eric Heuvel, en daarna naast een fragment uit De Kom. Drie keer dezelfde geschiedenis, drie keer een andere hand. Laat ze bij elk beeld twee vragen stellen: wat leert dit me over de gestrafte, en wat over wie keek?

Bekijk ook

Stripboek

Quaco. Leven in slavernij

Een van de mensen die Stedman bij naam noemt, nu als verteller van zijn eigen verhaal.

Podcast

Tanja Jadnanansing over Wij slaven van Suriname

Meesterwerk over Anton de Kom, die Stedmans boek tegen de draad in las.

Gegevens

Titel	Reize naar Surinamen en door de binnenste gedeelten van Guiana
Auteur	John Gabriel Stedman (1744–1797)
Deze uitgave	De Walburg Pers, Zutphen, 1987
ISBN	90-6011-527-9
Oorspronkelijk	Narrative of a Five Years’ Expedition against the Revolted Negroes of Surinam, Londen, 1796
Eerste Nederlandse vertaling	Johannes Allart, Amsterdam, 1799–1800
Herontdekt manuscript	Uitgegeven door Richard en Sally Price, 1988
APA 7	Stedman, J. G. (1987). Reize naar Surinamen en door de binnenste gedeelten van Guiana. De Walburg Pers. (Oorspronkelijk werk gepubliceerd 1796)