Wat het betekent voor pedagogiek en onderwijs

Ik lees dit boek als een pedagogische tekst, ook al gaat het over een hele cultuur. Huizinga’s grootste zorg is geen gebrek aan kennis. Het is een gebrek aan verwerking, oordeelsvermogen. De moderne mens is onderwezen over alles en nog wat, schrijft hij, en krijgt zijn oordelen aangepraat. Weten is iets anders dan wijsheid. Dat is een vormingsvraag, en een ongemakkelijke. Meer onderwijs maakt mensen niet vanzelf wijzer. Het kan het oordeel zelfs verzwakken.

Zijn tweede kernbegrip is het puerilisme: een samenleving die jongeren niet tot volwassenheid opvoedt, maar zich zelf aanpast aan de puberleeftijd. Huizinga is daarbij een voorstander van spel. Sport noemt hij een cultuurfactor van de hoogste waarde. Het probleem is spel dat nooit ophoudt. Echt spel heeft regels, een begin en een einde. Daarna keer je terug naar ‘de ernst’.

Wie dat leest, ziet de klas van nu. Leerapps met streaks, punten en ranglijsten die nooit stoppen. Huizinga zou het geen spel noemen. Het ziet eruit als leren, maar het is een spel dat zich voordoet als leren. En ‘het knopje’ is vandaag een prompt. Het antwoord komt tot je, maar maakt het je mondig?

Huizinga is geen nostalgicus. Er is geen terug in de tijd, schrijft hij, alleen erdoorheen. Ook dat is een bruikbare les voor het onderwijsdebat. Hij eindigt bij de verhouding tussen generaties. De oudere draagt zijn hoop over aan wie het leven nog voor zich heeft. Aan hen de taak van het oordelen, het kiezen, het handelen. Daar raakt hij aan Arendt en Biesta: de volwassene introduceert de wereld, en vertrouwt de jongere toe dat die er iets nieuws mee doet.

Het boek schuurt ook. Huizinga schrijft vanuit een Europees, christelijk en elitair perspectief. Woorden als de massa en de halfbeschaafde passen slecht in een gesprek over kansengelijkheid. Hij bedoelt ze (waarschijnlijk) als geesteshouding, niet als klasse. Die spanning hoort in de les benoemd te worden.