The AI Mirror

Wat het betekent voor pedagogiek en onderwijs

In mijn boek Mens blijven tussen systemen gebruik ik Vallors spiegel in het eerste hoofdstuk, bij de vraag wiens verhaal AI eigenlijk vertelt. De data waarop taalmodellen zijn getraind, komen overwegend uit westerse, Engelstalige bronnen. Als in de echte wereld vooral mannen als wetenschapper worden afgebeeld, leert AI dat wetenschappers mannen zijn. De spiegel toont niet hoe de wereld zou kunnen zijn, maar hoe ze al was. En die spiegel is gemaakt door een handvol bedrijven met hun eigen waarden: efficiëntie, schaalbaarheid, winst. Wat een leerling via AI te horen krijgt, is dus geen neutrale kennis.

Voor mij zit de pedagogische kern in één zin. Het systeem “zal voorspellen dat je in de toekomst in wezen zult zijn wie je bent geweest”. Opvoeden gaat over het omgekeerde. Een kind is niet zijn verleden, en ook niet het verleden van anderen zoals hij. Arendt spreekt van nataliteit: met ieder kind komt er iets nieuws in de wereld. Een school die leerlingen benadert via voorspellende systemen, sluit precies die mogelijkheid af. Dat zie je bij Amazon, dat vrouwen afwees omdat het ze in het verleden ook niet aannam. Het kan net zo goed gebeuren bij een schooladvies.

Vallors voorbeeld uit een podcast maakt het concreet. Vraag een taalmodel hoe een man met een wolf, een geit en een krop sla de rivier overstaat, en het geeft het juiste antwoord. Vraag hoe hij alleen met een geit oversteekt, en het model gaat tientallen keren heen en weer. Het kent het patroon, niet de rivier. Een kind van acht ziet het meteen. Dat verschil is waar onderwijs om draait. Begrijpen is iets anders dan het dominante antwoord reproduceren.

Vallor noemt wat we kwijtraken phronesis, praktische wijsheid. Van Manen spreekt in de pedagogiek van tact: weten wat je moet doen als je niet weet wat je moet doen. Dat leer je alleen door te oefenen. Als we het denken uitbesteden, oefenen we het niet meer. Dan wordt de vraag die Vallor stelt ook een vraag aan de school: waarom nog onderwijzen, als denken geen waarde meer heeft?

Wat ik waardevol vind, is dat ze de verantwoordelijkheid niet weglegt. Doemdenkers en verlossers zeggen allebei: het overkomt ons. Vallor zegt: wij zijn de bron van het gevaar, en dus hebben we ook de kracht om anders te kiezen. Dat is geen pessimisme. Het is een pedagogische houding.