Logo van het VPRO-programma Nooit meer slapen

Podcast · 2026

Klagen heeft geen zin

Zelf maken is het antwoord

Marleen Stikker in gesprek met Femke van der Laan (VPRO)

Waar het over gaat

Marleen Stikker is oprichter en directeur van Waag Futurelab. Ruim dertig jaar geleden stond ze aan de wieg van De Digitale Stad, de eerste plek waar gewone Nederlanders het internet op konden. Ze schreef Het internet is stuk, maar we kunnen het repareren. In het nachtelijke VPRO-programma Nooit meer slapen praat ze met Femke van der Laan over oso.social, een nieuw sociaal platform van Waag en partners. Geen algoritmes die verslaven of desinformatie pushen. Geen handel in data. Wel inspraak en openheid.

Het platform draait op het open AT-protocol, dezelfde basis als Bluesky. Je volgers en je gegevens blijven van jou. Bevalt een aanbieder niet, dan verhuis je en neem je alles mee. Het begon met nieuwsorganisaties die via Meta, X en TikTok hun publiek niet meer bereiken. Culturele instellingen als Paradiso en de Melkweg volgden. Stikker wil geen club voor de overtuigden. Ze mikt op de grote groep die pas komt als het feest al gaande is. Ze vergelijkt het met een buurtbarbecue. Eén procent neemt het initiatief, negen procent neemt stoeltjes en salade mee, de overige negentig komen eten als het al loopt.

Achter het platform zit een bredere analyse. Silicon Valley is volgens Stikker geen verzameling ondernemers maar een ideologie, met een mensbeeld en een idee over wie macht hoort te hebben. Halverwege de jaren negentig lag er een kans om het internet in te richten als digitaal publiek domein, zoals wegen en nutsvoorzieningen. Dat gebeurde niet, omdat het precies het moment was waarop alles werd geprivatiseerd. Dertig jaar lieten we het op zijn beloop. Nu blijkt hoe afhankelijk we zijn. Stikker vertelt over een hostingprovider van activistische organisaties die binnen drie dagen alles kwijt was, nadat de Amerikaanse regering hem op een terreurlijst zette. Bij AI ziet ze hetzelfde patroon. Taal is gemeengoed, maar wordt ons teruggeserveerd door bedrijven in Amerika en China, met hun eigen waarden ingebouwd. Haar antwoord is geen technofobie en geen technofilie, maar zelf bouwen. Publieke taalmodellen zoals GPT-NL. Open infrastructuur. En vooraf democratisch bepalen wat we toelaten, zoals we dat bij voedsel en medicijnen ook doen.

“Je hebt een afhankelijkheid gecreëerd waarin je geen zeggenschap meer hebt over je eigen pedagogische omgeving.”

Wat het betekent voor pedagogiek en onderwijs

Stikker is geen pedagoog. Ze denkt in infrastructuur, protocollen en eigenaarschap. Toch raakt haar verhaal de kern van onderwijs. Wie bepaalt de ruimte waarin leren plaatsvindt? In het gesprek bij de VPRO komt het onderwijs maar één keer expliciet ter sprake, en precies daar valt het woord pedagogisch. Eerder, in de NIVOZ-podcast AI: Het pedagogisch appèl, werkte ze die gedachte uit. Software bepaalt mee hoe je communiceert en wat wel en niet kan. Daarmee definieert ze voor een groot deel ook je pedagogiek.

In Mens blijven tussen systemen komt Stikker terug in hoofdstuk 4, over de risico’s van AI. Vijf lijnen verbinden het boek met dit gesprek.

Technologie is niet neutraal

Een algoritme is een reeks als-dan-regels, legt Stikker uit. Elke regel is een keuze. De vraag is dus niet of er algoritmes zijn, maar wiens regels het zijn, wie er zeggenschap over heeft en hoe transparant ze zijn. Dat is ook de lijn van het boek, die loopt via Heidegger, Latour en Verhoeven. Een leeromgeving is nooit alleen een hulpmiddel. Ze draagt een idee in zich over wat leren is. In de NIVOZ-podcast beschreef Stikker hoe leermiddelen steeds vaker vastzitten aan één leeromgeving, en hoe de software uiteindelijk bepaalt hoe een school haar leergemeenschap organiseert. Een docent merkt dat sommige dingen niet meer kunnen. Niet omdat ze pedagogisch onverstandig zijn, maar omdat ze niet in het systeem passen.

Van leergemeenschap naar leerplatform

In het boek staat Stikkers vraag over de iPadscholen van tien jaar geleden: waarom ga je een pedagogiek op een iPad baseren? Personalisering holt de school als gedeelde wereld uit. Stikker laat zien hoe technologie die logica versterkt en verspreidt. Haar werk aan open sociale media voegt daar iets aan toe. Overal waar mensen met elkaar praten, zegt ze, is er iemand die het gesprek leidt. Een voorzitter in de Tweede Kamer, een ceremoniemeester in een zaal. Het idee dat mensen online geen moderatie nodig hebben, of dat een algoritme dat wel regelt, noemt ze raar. Moderatie is mensenwerk en een taak van de gemeenschap. Daar ligt een brug naar de klas. Een gesprek wordt pas een gedeeld gesprek als iemand er vorm aan geeft. Dat is wat een leraar doet. Arendts tafel in het midden staat er niet vanzelf.

Gemak en uitbestede verantwoordelijkheid

Waarom zitten scholen zo klem? Niet omdat het geld of de kennis ontbreekt, zei Stikker in de NIVOZ-podcast. Het ontbreekt aan wil. En aan iets ongemakkelijkers: gemakzucht. Wie een licentie afsluit, besteedt ook de zorg uit. Dan ligt de verantwoordelijkheid ergens anders. Corona versnelde dat. Scholen sloten abonnementen af omdat er iets moest gebeuren. Het boek gebruikt Magister als voorbeeld van wat dat oplevert. Het systeem is eigendom van het Finse beursgenoteerde Sanoma. Scholen betalen per leerling, volgens Stikker samen zo’n 25 miljoen euro per jaar, voor een systeem waar ze geen zeggenschap over hebben. Haar voorstel: maak de functionaliteit open source, beheer het voor een paar miljoen, en investeer de rest in toepassingen die vanuit leerlingen en leraren gedacht zijn.

Eerst bepalen wat we willen

Stikkers kernpunt in Nooit meer slapen is volgorde. Bij voedsel en medicijnen bepalen we eerst met elkaar wat we toelaten. Er zijn trials, ethische commissies, toezichthouders. Innovatie gaat daar gewoon door. Bij technologie draaiden we het om. Eerst kwam het product, daarna probeerden we te reguleren. Nu zit AI overal in en zijn wij de proefkonijnen. Die volgorde is ook de logica van de lemniscaat die het boek uitwerkt met Aziza Mayo en Wouter Modderkolk: eerst de intentie, dan de inrichting, dan het handelen. In de NIVOZ-podcast zei Stikker het concreet. Maak expliciet wat je van technologie wilt en borg die waarden in het ontwerp. Privacy by design. Een datakluis van het kind of de leraar, in plaats van een database bij Amazon of Microsoft. Interoperabiliteit, zodat leermiddelen niet vastzitten aan één leeromgeving.

Mogelijkheidsmensen

In de NIVOZ-podcast heeft Stikker over het verschil tussen werkelijkheidsmensen en mogelijkheidsmensen. Werkelijkheidsmensen willen eerst het hele gebouw uitgetekend zien, inclusief de kosten. Mogelijkheidsmensen zien al de schaduw van wat er zou kunnen staan, en beginnen te bouwen. Werkelijkheidsmensen belanden volgens Stikker vaak in bestuursfuncties. Dan wordt de vraag hoe je optimaliseert binnen de dominantie van Big Tech, niet of een wereld zonder Big Tech denkbaar is. Voor schoolbesturen is dat een ongemakkelijke spiegel. In Nooit meer slapen vertelt ze hoe ze op school een revolutionair leerlingenfront oprichtte, en hoe ze als filosofiestudent met medestudenten zelf onderwijs organiseerde. Alles werd in vakjes geduwd, nergens werd verband gelegd. Ze ging maken. Haar filosofie zit in het praktisch handelen. Dat is ook een pedagogisch beeld. Een jonge generatie die mag meebouwen, in plaats van een generatie die alleen te horen krijgt wat ze niet mag gebruiken.

Waar het wringt

Stikker kijkt naar eigenaarschap en infrastructuur. Wie bezit de stack, wie kan de stekker eruit trekken? Die vraag is noodzakelijk, maar het boek stelt er een tweede naast. Wat doet de technologie met het leren zelf, ook als ze publiek en open is? Een open source Magister blijft een leerlingvolgsysteem met cijfers die ouders in real time volgen. Een Nederlands taalmodel lost het probleem van ingebouwde Amerikaanse waarden deels op, maar niet de verleiding om het denken uit te besteden. Soevereiniteit is een voorwaarde voor pedagogische zeggenschap, geen vervanging ervan.

Ook haar strategie verdient een kanttekening. Ze wil het alternatief leuk en makkelijk maken, zodat overstappen geen morele keuze meer hoeft te zijn. Voor sociale media is dat slim. Voor de school is gemak een riskante maatstaf. Juist het gemak bracht scholen in de klem. En haar realistische middenweg, tussen wat ze de AI-tjakka’s noemt en de mensen die overal tegen zijn, vraagt om criteria. Wanneer is een toepassing zinvol? Daarvoor is een pedagogische taal nodig. Die levert Stikker niet, maar ze nodigt er wel toe uit.

Waarom het ertoe doet

Scholen kiezen een leeromgeving, een leerlingvolgsysteem, een kantoorpakket. Die keuzes worden vaak gemaakt als inkoopvraag, door de ICT-afdeling of het bestuursbureau. Stikker laat zien dat het machtsvragen zijn, en daarmee pedagogische vragen. Wie de infrastructuur bezit, bepaalt mee wat er in de klas kan. Een school die haar pedagogische omgeving niet zelf in handen heeft, kan haar pedagogische opdracht maar half vervullen.

Voor wie

Voor schoolbestuurders en ICT-coördinatoren die voor een aanbesteding of contractverlenging staan. Voor leraren die merken dat het systeem bepaalt wat ze kunnen doen. Voor lerarenopleiders die studenten willen leren kijken naar de infrastructuur onder hun lessen. En voor iedereen die het debat over AI in het onderwijs wil voeren zonder te kiezen tussen tjakka en verbod.

Welke vragen roept het op?

Stikker vraagt wie de stekker in handen heeft. De pedagogische vragen liggen daaronder.

  1. Wie heeft bij ons besloten welke leeromgeving we gebruiken? Op grond van welke pedagogische visie?
  2. Wat gebeurt er met ons onderwijs als een leverancier morgen de prijs verdubbelt of de toegang afsluit?
  3. Waar hebben we verantwoordelijkheid uitbesteed door een licentie af te sluiten?
  4. Als een systeem open en publiek is, is het dan ook pedagogisch goed?

Wat kunnen we ermee?

Maak een kaart van je afhankelijkheden. Wat gebruiken we, van wie is het, waar staat de data, wat gebeurt er als het wegvalt? Waag maakte die analyse voor zichzelf en is naar eigen zeggen voor bijna negentig procent af van Google en Microsoft.

Zet de pedagogische vraag vóór de inkoopvraag. Formuleer eerst wat technologie in de klas mogelijk moet maken en wat niet. Toets een product daaraan. De lemniscaat biedt die volgorde: intentie, inrichting, handelen.

Zoek elkaar op. Geen school kan dit alleen. Stikker stelt voor dat primair en voortgezet onderwijs samen optrekken, met wat SURF al heeft en met open software als Nextcloud. Coöperatie Neon laat zien dat een publiek model voor leermiddelen bestaat.

Maak de infrastructuur tot lesstof. Laat leerlingen onderzoeken waar hun gegevens staan en wie hun tijdlijn bepaalt. Wat is een protocol? Wat betekent het als je je volgers niet kunt meenemen? Burgerschap begint bij de vraag van wie de digitale ruimte is.

Durf te zeggen dat je het niet weet. Stikkers advies aan het onderwijs: wees nieuwsgierig, en verhul het niet als je iets niet snapt. Doen alsof is schadelijk, zeker in een vak waarin je anderen leert vragen te stellen.

“Wees nieuwsgierig. Als je iets niet weet, dan ben je niet dom. En verhul het niet door te doen alsof je het snapt. Dat is echt schadelijk. Zeker voor mensen in het onderwijs.”

Marleen Stikker in AI: Het pedagogisch appèl (NIVOZ, 2024)

Bekijk ook

VPRO · Nooit meer slapen

Marleen Stikker in Nooit meer slapen

Het gesprek met Femke van der Laan over oso.social, Silicon Valley als ideologie en zelf bouwen. 5 november 2026.

AI: Het pedagogisch appèl

Marleen Stikker over de invloed van BigTech op het onderwijs, en wat er tegen te doen is

Een gesprek met Jan Jaap Hubeek en Eva Vesseur in het Theatrum Anatomicum van de Waag, over vendor lock-in, Magister en de Public Stack.

Boek · 2026

Mens blijven tussen systemen

Jan Jaap Hubeek, Telos. Stikker komt terug in hoofdstuk 4, over commercialisering, Magister en de school als leergemeenschap.

Verder lezen en luisteren

Hubeek, J. J. (2026). Mens blijven tussen systemen. Telos.

Masschelein, J., & Simons, M. (2013). De leerling centraal in het onderwijs. Acco.

Neon. (z.d.). Schoolbesturen: Samen bouwen aan betere leermiddelen.

Stikker, M. (2019). Het internet is stuk: Maar we kunnen het repareren. De Correspondent.

Gegevens

ProgrammaNooit meer slapen
GastMarleen Stikker
PresentatieFemke van der Laan
OmroepVPRO, NPO Radio 1
Datum5 november 2026
Onlinevpro.nl/nooit-meer-slapen/artikelen/marleen-stikker
APA 7Van der Laan, F. (Presentator). (2026, 5 november). Marleen Stikker [Podcastaflevering]. In Nooit meer slapen. VPRO. https://www.vpro.nl/nooit-meer-slapen/artikelen/marleen-stikker
APA 7 (NIVOZ)Hubeek, J. J., & Vesseur, E. (Hosts). (2024, 11 december). Marleen Stikker over de invloed van BigTech op het onderwijs, en wat er tegen te doen is [Podcastaflevering]. In AI: Het pedagogisch appèl. Stichting NIVOZ. https://nivoz.nl/podcast/marleen-stikker-over-de-invloed-van-bigtech-op-het-onderwijs-en-wat-er-tegen-te-doen-is/