
Proefschrift · 2026
Handelen vanuit bedoeling in het onderwijs
Een onderzoek naar intentioneel pedagogisch-didactisch handelen van leraren en de invloed van de professionele ruimte en leiderschap
Wouter Modderkolk
Waar het over gaat
Leraren maken de hele dag keuzes. Welke vraag op de toets komt, welk gesprek voorgaat op de geplande stof. Wouter Modderkolk laat zien dat zulke keuzes nooit neutraal zijn: in elke keuze zit een opvatting over wat onderwijs moet bijdragen aan de ontwikkeling van een leerling.
Hij noemt de verbinding tussen wat een leraar beoogt en wat hij doet intentioneel pedagogisch-didactisch handelen. Voor die verbinding bestond nog geen woord. De pedagogiek gaat over het waartoe, de didactiek over het hoe, en die twee tradities staan grotendeels los van elkaar.
Modderkolk onderzocht dit handelen op vrijescholen voor voortgezet onderwijs. Daar is een vormende oriëntatie expliciet en gedeeld, terwijl dezelfde examen- en diploma-eisen gelden als op elke andere school. Hij combineerde een vragenlijst onder 294 leraren met 56 interviews, 15 lesobservaties en 15 bijgewoonde vergaderingen. De centrale vraag: hoe geven leraren vorm aan dit handelen, en hoe kunnen leiderschap en professionele ruimte het versterken?
Wat het betekent voor pedagogiek en onderwijs
Het proefschrift begint bij een bekend spanningsveld. Leraren kiezen hun vak om bij te dragen aan de ontwikkeling van jongeren. Lipsky noemde dat hun service ideals. Onder de druk van het werk schuiven die idealen langzaam op, en dat ligt volgens Lipsky niet aan de leraar.
“Volgens Lipsky komt dat niet voort uit gebrek aan toewijding, maar uit de organisatie van het werk zelf.”
Wouter Modderkolk, p. 11
Daarmee legt Modderkolk de vraag waar hij hoort: niet alleen bij de individuele leraar, maar bij de school als geheel.
Zijn eerste bevinding is dat handelen vanuit bedoeling ontstaat in de samenhang tussen drie elementen: de intentie die richting geeft, het ontwerp van het onderwijs en de ontmoeting met leerlingen in de klas. De leraren delen een diepere bedoeling: leerlingen helpen volwassen te worden en verantwoordelijkheid te nemen voor zichzelf, anderen en de wereld. Slechts vier van de 294 leraren vinden het diploma volledig de belangrijkste taak van het onderwijs.
Het ontwerp blijkt het scharnierpunt. Eigenaarschap hangt niet af van wie een les of methode heeft gemaakt, maar van de vraag of de leraar er zijn eigen bedoeling in herkent. Als dat zo is, durft hij in de les af te wijken wanneer de situatie daarom vraagt. Als dat niet zo is, nemen examen, methode en tijdsdruk het handelen over. Dat is een bruikbaar inzicht voor elke discussie over gezamenlijk ontwikkeld lesmateriaal.
In de ontmoeting zelf gaat het om voortdurend afstemmen: vertragen, een plan loslaten, een leerling steunen die vastloopt. Ervaren leraren noemen dit grotendeels intuïtief, gevormd door reflectie. Hier raakt het onderzoek aan wat Van Manen pedagogische tact noemt: weten wat te doen als je niet weet wat te doen.
De tweede bevinding gaat over professionele ruimte. Leraren ervaren veel autonomie, maar dat zegt weinig over hun handelen. Wat telt is autonomie in verbondenheid: ruimte voor eigen keuzes binnen een gedeelde pedagogische oriëntatie. Autonomie zonder verbondenheid leidt tot terugtrekking op het eigen lokaal. Verbondenheid zonder autonomie leidt tot verlies van eigenaarschap. Opvallend is ook dat heldere taken, procedures en verwachtingen juist ruimte scheppen.
De derde bevinding gaat over leiderschap. Een gedeelde visie is niet genoeg. Het verschil zit in de vertaling naar handelen: teamleiders die leraren persoonlijk zien, rectoren die de pedagogische oriëntatie voorleven en structuren inrichten, bestuurders die externe druk pedagogisch opvangen in plaats van die door te geven. Modderkolk spreekt van een dubbele afstemming: horizontaal tussen wat leidinggevenden beogen en doen, en verticaal van bestuur tot klas.
Een ongemakkelijke bevinding is dat dezelfde betrokkenheid die dit handelen draagt, ook de werkdruk voedt. Hoge ambities en sterke verbondenheid met leerlingen brengen leraren over hun grenzen. Daarnaast laat het onderzoek de cijferparadox zien: leraren willen ontwikkeling stimuleren zonder cijfers, maar leerlingen komen zonder cijfers niet in beweging, omdat ze op zoveel andere plekken wel een cijfer krijgen.
Methodologisch trekt Modderkolk een conclusie die pedagogisch klopt. Dezelfde factor kan in de ene situatie helpen en in de andere belemmeren. Onderwijs laat zich daarom niet vatten in modellen waarin losse factoren effecten opleveren. Het sluit aan bij Biesta’s kritiek dat onderwijs niet werkt zoals een medicijn op een patiënt, maar met leerlingen die zelf deelnemen.
“Handelen vanuit bedoeling in het onderwijs is daarmee een gedeelde opgave.”
Wouter Modderkolk, p. 195
Welke vragen roept het op?
- Herkennen leraren hun eigen bedoeling nog in de methodes en lesontwerpen waarmee ze werken?
- Waar in de school is ruimte voor eigen keuzes ingebed in een gedeelde pedagogische oriëntatie, en waar staan die twee los van elkaar?
- Hoe vertaalt de school externe eisen: geeft zij ze door, of vangt zij ze pedagogisch op?
- Hoe beschermen we leraren tegen hun eigen betrokkenheid, zonder die betrokkenheid kapot te maken?
Wat kunnen we ermee?
Leraren maken hun intenties regelmatig expliciet en kijken na een les naar de lijn van intentie via ontwerp naar ontmoeting. Een nagesprek na een lesobservatie blijkt daarvoor een werkzame vorm.
Teamleiders maken in teamvergaderingen ruimte voor het pedagogische gesprek en vertalen actief tussen beleid en praktijk.
Rectoren zorgen voor heldere taken, procedures en verwachtingen, en leven de pedagogische oriëntatie zelf voor.
Bestuurders zorgen voor randvoorwaarden zoals formatie en werkafspraken, en leggen naar buiten uit waarom goed onderwijs meer vraagt dan sturen op meetbare opbrengsten.
“De afstemming tussen intenties, ontwerp en ontmoeting vraagt om een vorm van professioneel handelen die zich niet laat vangen in protocollen of meetbare uitkomsten.”
Wouter Modderkolk, p. 194
Bekijk ook
AI – Het pedagogisch appèl
#33 Een pedagogisch gesprek over AI tussen leerling en docent
Wouter Modderkolk, docent economie op de Stichtse Vrije School, in gesprek met een van zijn leerlingen over een essay dat deels met ChatGPT was geschreven.
Podcastserie
Inclusie en diversiteit
Zesdelige serie van Jan Jaap Hubeek, Aziza Mayo en Wouter Modderkolk: de school als ontmoetingsplaats voor diversiteit en oefenplaats voor inclusiviteit.
Artikel · Motief
Onderwijs is mensenwerk
Over de lemniscaat van Aziza Mayo en Wouter Modderkolk: meesterschap als oefening tussen intentie, ontwerp en handelen.
Meesterwerk-podcast
#91 Wouter Modderkolk over een waarde(n)volle manier van toetsen
Een eerder gesprek met Wouter Modderkolk over toetsen vanuit bedoeling, de achtergrond van de cijferparadox.
Boek
Mens blijven tussen systemen
Jan Jaap Hubeek (Telos, 2026) over menselijke aanwezigheid binnen systemen.
De zes afleveringen van Inclusie en diversiteit
Gegevens
| Titel | Handelen vanuit bedoeling in het onderwijs |
| Ondertitel | Een onderzoek naar intentioneel pedagogisch-didactisch handelen van leraren en de invloed van de professionele ruimte en leiderschap |
| Auteur | Wouter Modderkolk |
| Soort | Proefschrift, Erasmus Universiteit Rotterdam |
| Promotor | prof. dr. H.J.M. (Menno) Fenger |
| Copromotor | dr. A.Y. (Aziza) Mayo |
| Verdediging | donderdag 10 december 2026 |
| Uitgever | Garant (Antwerpen – Apeldoorn) |
| Jaar | 2026 |
| Omvang | 250 pagina’s |
| ISBN | 978-90-441-4028-6 |
| Omslagillustratie | Sita de Kam |
| APA 7 | Modderkolk, W. (2026). Handelen vanuit bedoeling in het onderwijs: Een onderzoek naar intentioneel pedagogisch-didactisch handelen van leraren en de invloed van de professionele ruimte en leiderschap [Proefschrift, Erasmus Universiteit Rotterdam]. Garant. |
Thema's
Over hetzelfde thema
Pedagogische Bronnen
Opgejaagd — Jennifer Pettersson
Pedagogische Bronnen
The Montessori Method — Maria Montessori
Bronnen













